W sprawach rodzinnych bardzo często pojawiają się wzajemne zarzuty dotyczące kompetencji wychowawczych, stanu emocjonalnego czy zdolności do prawidłowego sprawowania opieki nad dzieckiem. Rodzice w konflikcie nierzadko sięgają po argumenty związane z psychiką drugiej strony, sugerując, że jej stan psychiczny lub sposób funkcjonowania może zagrażać dobru dziecka. W takiej sytuacji pojawia się pytanie, czy jeden rodzic może domagać się przeprowadzenia badań psychologicznych drugiego rodzica i czy sąd ma obowiązek uwzględnić taki wniosek.
Polskie prawo nie przyznaje rodzicom uprawnienia do samodzielnego nakazywania drugiemu rodzicowi badań psychologicznych. Oznacza to, że żaden rodzic nie może na własną rękę wymagać od drugiego poddania się badaniu ani uzależniać kontaktów z dzieckiem czy innych decyzji od przedstawienia opinii psychologa. Tego rodzaju ingerencja w sferę osobistą jest możliwa wyłącznie w ramach postępowania sądowego i wyłącznie wtedy, gdy sąd uzna ją za niezbędną dla ochrony dobra dziecka.
W sprawach dotyczących władzy rodzicielskiej, miejsca zamieszkania dziecka, kontaktów czy ograniczenia praw jednego z rodziców, sąd ma prawo dopuścić dowód z opinii biegłych psychologów, a często także pedagogów. Najczęściej odbywa się to poprzez skierowanie rodziny do Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych, gdzie badaniu poddawani są rodzice, dziecko oraz relacje między nimi. Celem takiego badania nie jest diagnozowanie chorób psychicznych w sensie medycznym, lecz ocena kompetencji wychowawczych, stylu funkcjonowania emocjonalnego, umiejętności zaspokajania potrzeb dziecka oraz zdolności do współpracy rodzicielskiej.
Sąd nie przeprowadza badań psychologicznych automatycznie ani na każde żądanie jednej ze stron. Wniosek o dopuszczenie takiego dowodu musi być uzasadniony konkretnymi okolicznościami. Gołosłowne twierdzenia, ogólne oskarżenia czy próby dyskredytowania drugiego rodzica w konflikcie rozwodowym zazwyczaj nie są wystarczające. Sąd bierze pod uwagę, czy istnieją realne przesłanki wskazujące na to, że stan psychiczny jednego z rodziców może mieć wpływ na dobro dziecka, jego bezpieczeństwo lub prawidłowy rozwój.
W praktyce sąd może zdecydować o przeprowadzeniu badań psychologicznych, gdy pojawiają się sygnały takie jak poważne problemy emocjonalne rodzica, zachowania agresywne, uzależnienia, niestabilność emocjonalna, skrajne trudności w komunikacji, powtarzające się konflikty przy dziecku czy brak zdolności do współdziałania z drugim rodzicem. Znaczenie mają również wcześniejsze interwencje instytucji pomocowych, dokumentacja medyczna, zeznania świadków oraz opinie szkoły czy przedszkola.
Rodzic może złożyć wniosek o przeprowadzenie badań psychologicznych drugiego rodzica w toku postępowania sądowego, wskazując konkretne okoliczności, które jego zdaniem uzasadniają taką potrzebę. Ostateczna decyzja zawsze należy jednak do sądu. Jeżeli sąd uzna, że badanie nie jest konieczne, wniosek zostanie oddalony. Sam fakt złożenia wniosku nie oznacza więc, że badania rzeczywiście zostaną przeprowadzone.
Warto również podkreślić, że badania psychologiczne nie służą „karaniu” jednego z rodziców ani potwierdzaniu subiektywnych ocen drugiej strony. Ich celem jest ochrona dobra dziecka i dostarczenie sądowi obiektywnej wiedzy potrzebnej do podjęcia właściwej decyzji. Opinie biegłych nie są dla sądu wiążące, ale w praktyce mają bardzo duże znaczenie przy rozstrzyganiu spraw rodzinnych.
Szczególną sytuacją jest odmowa poddania się badaniom psychologicznym. Rodzic nie może zostać fizycznie zmuszony do udziału w badaniu, jednak taka odmowa nie pozostaje bez konsekwencji. Sąd może uznać ją za działanie utrudniające postępowanie i wyciągnąć z niej negatywne wnioski, zwłaszcza jeśli badanie miało kluczowe znaczenie dla oceny sytuacji dziecka. Odmowa bywa interpretowana jako brak współpracy lub próba ukrycia problemów, choć każda taka sytuacja powinna być oceniana indywidualnie.
Należy też odróżnić badania psychologiczne od badań psychiatrycznych. Te drugie są ingerencją znacznie głębszą i wymagają szczególnych podstaw. Sąd może zlecić badanie psychiatryczne tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy istnieją poważne przesłanki wskazujące na zaburzenia psychiczne mogące zagrażać dobru dziecka. Tego rodzaju decyzje zapadają bardzo ostrożnie i rzadko.
Rodzic nie ma prawa samodzielnie wymagać badań psychologicznych drugiego rodzica. Może jednak złożyć odpowiedni wniosek do sądu, jeżeli istnieją konkretne okoliczności wskazujące na potrzebę takiej oceny. O tym, czy badania zostaną przeprowadzone, decyduje wyłącznie sąd, kierując się dobrem dziecka, a nie interesem procesowym jednej ze stron. W sprawach rodzinnych psychologia jest narzędziem pomocniczym, a nie bronią w konflikcie między rodzicami.
