Brak współżycia w małżeństwie bardzo często jest przez strony postrzegany jako najważniejszy sygnał, że związek faktycznie się rozpadł. W praktyce wiele osób pyta, czy samo ustanie pożycia fizycznego wystarczy, aby sąd orzekł rozwód. Odpowiedź brzmi: sam brak współżycia nie zawsze wystarczy, ale może mieć bardzo duże znaczenie, ponieważ jest jednym z elementów tzw. zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego. Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje, że rozwód jest możliwy wtedy, gdy między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. W praktyce sąd bada trzy więzi tworzące małżeństwo: emocjonalną, fizyczną i gospodarczą. Ustanie współżycia dotyczy więc jednej z nich, ale zwykle nie jest oceniane w oderwaniu od pozostałych.
W orzecznictwie i praktyce sądowej przyjmuje się, że pożycie małżeńskie to nie tylko wspólne zamieszkiwanie czy prowadzenie domu, ale właśnie całość relacji małżonków, obejmująca więź uczuciową, fizyczną i ekonomiczną. Jeżeli wygasło wyłącznie współżycie, a strony nadal tworzą emocjonalny związek, wspólnie planują życie, prowadzą jedno gospodarstwo i funkcjonują jak małżeństwo, sam ten fakt zwykle nie będzie wystarczający do rozwodu. Jeżeli jednak brak współżycia jest elementem szerszego rozpadu relacji, może stać się ważnym dowodem na to, że małżeństwo w sensie faktycznym przestało istnieć.
Trzeba bardzo wyraźnie odróżnić dwie sytuacje. Pierwsza to taka, w której brak współżycia jest objawem rozpadu małżeństwa. Małżonkowie od dawna nie utrzymują relacji intymnej, nie mają więzi emocjonalnej, żyją obok siebie, nie wspierają się i nie widzą już wspólnej przyszłości. W takim układzie ustanie życia seksualnego jest jednym z naturalnych przejawów rozkładu pożycia i dla sądu będzie miało duże znaczenie. Druga sytuacja to taka, w której brak współżycia jest tylko przejściowym problemem, wynikającym na przykład z choroby, stresu, pracy za granicą, połogu, kryzysu psychicznego, konfliktu przejściowego albo trudności zdrowotnych jednego z małżonków. Wtedy sąd może uznać, że mimo trudności nie doszło jeszcze do zupełnego i trwałego rozpadu małżeństwa.
W praktyce rozwodowej bardzo ważne jest, że sąd nie bada życia intymnego stron w sposób „matematyczny”. Nie chodzi o to, jak długo strony nie współżyły ani ile razy dochodziło do zbliżeń. Sąd interesuje się raczej tym, czy ustała rzeczywista więź fizyczna rozumiana jako element bliskości małżeńskiej i czy jest to stan trwały. Jednorazowy kryzys, okres chłodu czy nawet wielomiesięczny brak współżycia nie muszą jeszcze oznaczać, że rozwód jest zasadny. Kluczowe jest to, czy z całokształtu okoliczności wynika, że małżeństwo nie ma już realnych szans na odbudowę. To właśnie trwałość rozkładu jest obok jego zupełności warunkiem rozwodu.
Brak współżycia może też odgrywać rolę przy ustalaniu winy za rozkład pożycia, ale tutaj sprawa jest bardziej złożona. Sam fakt, że jedna ze stron odmawia współżycia, nie oznacza jeszcze automatycznie winy. Sąd bada przyczyny takiego stanu. Jeżeli brak współżycia wynika z przemocy, zdrady, upokarzania, uzależnienia, długotrwałego zaniedbywania relacji albo innych nagannych zachowań drugiego małżonka, to odmowa współżycia może być oceniona jako konsekwencja wcześniejszego kryzysu, a nie jego zawiniona przyczyna. Jeżeli natomiast jedna ze stron bez uzasadnienia od lat całkowicie odrzuca drugą, nie chce żadnej bliskości i nie podejmuje prób ratowania relacji, sąd może uwzględnić to przy ocenie winy za rozkład pożycia. W sprawach rozwodowych zawsze liczy się więc nie sam skutek, ale również jego przyczyna i szersze tło relacji.
Warto też pamiętać, że współżycie małżeńskie nie jest w prawie traktowane wyłącznie biologicznie. Sąd patrzy na relację fizyczną jako element szeroko rozumianej więzi małżeńskiej, a nie jako formalny obowiązek, którego „niewykonywanie” automatycznie prowadzi do rozwodu. Z tego powodu argument, że „od roku nie współżyjemy, więc rozwód musi być orzeczony”, jest zbyt uproszczony. Równie błędne jest przeciwne założenie, że skoro małżonkowie mieszkają razem i czasami funkcjonują wspólnie gospodarczo, to brak współżycia nie ma znaczenia. Dla sądu liczy się pełny obraz małżeństwa.
W sprawach, w których brak współżycia jest jedną z głównych przyczyn konfliktu, duże znaczenie mają dowody i sposób przedstawienia sprawy. Sąd nie oczekuje szczegółowego opisywania intymnych aspektów życia w sposób naruszający godność stron, ale zwykle musi ustalić, od kiedy nie istnieje więź fizyczna i czy brak współżycia był trwały. Znaczenie mogą mieć zeznania stron, świadków znających sytuację małżeńską z bliska, a czasem również inne okoliczności, takie jak osobne sypialnie, wieloletnia separacja faktyczna czy równoległe relacje uczuciowe z innymi osobami. W praktyce jednak to zeznania samych małżonków pozostają najważniejszym źródłem ustaleń.
Nie można też pominąć sytuacji, w których brak współżycia jest związany z długotrwałą rozłąką, na przykład emigracją zarobkową albo pobytem jednego z małżonków za granicą. Sam fakt rozłąki nie przesądza jeszcze o rozwodzie, ale jeżeli przez długi czas strony nie prowadzą wspólnego życia, nie utrzymują więzi emocjonalnej i nie planują powrotu do małżeństwa, sąd może uznać, że doszło do trwałego i zupełnego rozkładu pożycia. Orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdza, że długotrwała rozłąka połączona z brakiem perspektywy odbudowy relacji może świadczyć o trwałości rozpadu małżeństwa.
W praktyce wiele osób obawia się, że jeśli wskażą brak współżycia jako jedną z przyczyn rozwodu, sąd będzie szczegółowo ingerował w ich prywatność. Co do zasady sądy rodzinne starają się prowadzić takie sprawy z wyczuciem i koncentrują się na tym, co konieczne do ustalenia rozkładu pożycia. Nie chodzi o ocenę życia intymnego samą w sobie, ale o ustalenie, czy między małżonkami nadal istnieje realna więź małżeńska. Brak współżycia jest więc dla sądu istotnym faktem, ale nie jako temat sensacyjny, tylko jako element prawnej oceny stanu małżeństwa.
Podsumowując, brak współżycia może być podstawą rozwodu, ale zazwyczaj nie jako jedyna okoliczność. Ma on duże znaczenie jako jeden z przejawów zupełnego rozkładu pożycia, zwłaszcza gdy towarzyszy mu rozpad więzi emocjonalnej i gospodarczej oraz brak realnych szans na odbudowę małżeństwa. Sąd nie bada tylko tego, czy strony współżyły, lecz czy ich małżeństwo faktycznie przestało istnieć jako wspólnota życia. Dlatego w każdej sprawie kluczowy jest nie sam brak współżycia, ale jego przyczyny, czas trwania oraz miejsce w całym obrazie relacji między małżonkami.
